Intervention Review

Exercise therapy for chronic fatigue syndrome

  1. Lillebeth Larun1,*,
  2. Kjetil G. Brurberg1,
  3. Jan Odgaard-Jensen2,
  4. Jonathan R Price3

Editorial Group: Cochrane Depression, Anxiety and Neurosis Group

Published Online: 10 FEB 2015

Assessed as up-to-date: 9 MAY 2014

DOI: 10.1002/14651858.CD003200.pub3

How to Cite

Larun L, Brurberg KG, Odgaard-Jensen J, Price JR. Exercise therapy for chronic fatigue syndrome. Cochrane Database of Systematic Reviews 2015, Issue 2. Art. No.: CD003200. DOI: 10.1002/14651858.CD003200.pub3.

Author Information

  1. 1

    Norwegian Knowledge Centre for the Health Services, Primary Health Care Unit, Oslo, Norway

  2. 2

    Norwegian Knowledge Centre for the Health Services, Global Health Unit, Oslo, Norway

  3. 3

    University of Oxford, Department of Psychiatry, Oxford, UK

*Lillebeth Larun, Primary Health Care Unit, Norwegian Knowledge Centre for the Health Services, PO Box 7004, St Olav's plass, Oslo, N-0130, Norway.

Publication History

  1. Publication Status: New search for studies and content updated (no change to conclusions)
  2. Published Online: 10 FEB 2015




  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்


Chronic fatigue syndrome (CFS) is characterised by persistent, medically unexplained fatigue, as well as symptoms such as musculoskeletal pain, sleep disturbance, headaches and impaired concentration and short-term memory. CFS presents as a common, debilitating and serious health problem. Treatment may include physical interventions, such as exercise therapy, which was last reviewed in 2004.


The objective of this review was to determine the effects of exercise therapy (ET) for patients with CFS as compared with any other intervention or control.

• Exercise therapy versus 'passive control' (e.g. treatment as usual, waiting-list control, relaxation, flexibility).

• Exercise therapy versus other active treatment (e.g. cognitive-behavioural therapy (CBT), cognitive treatment, supportive therapy, pacing, pharmacological therapy such as antidepressants).

• Exercise therapy in combination with other specified treatment strategies versus other specified treatment strategies (e.g. exercise combined with pharmacological treatment vs pharmacological treatment alone).

Search methods

We searched The Cochrane Collaboration Depression, Anxiety and Neurosis Controlled Trials Register (CCDANCTR), the Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL) and SPORTDiscus up to May 2014 using a comprehensive list of free-text terms for CFS and exercise. We located unpublished or ongoing trials through the World Health Organization (WHO) International Clinical Trials Registry Platform (to May 2014). We screened reference lists of retrieved articles and contacted experts in the field for additional studies

Selection criteria

Randomised controlled trials involving adults with a primary diagnosis of CFS who were able to participate in exercise therapy. Studies had to compare exercise therapy with passive control, psychological therapies, adaptive pacing therapy or pharmacological therapy.

Data collection and analysis

Two review authors independently performed study selection, risk of bias assessments and data extraction. We combined continuous measures of outcomes using mean differences (MDs) and standardised mean differences (SMDs). We combined serious adverse reactions and drop-outs using risk ratios (RRs). We calculated an overall effect size with 95% confidence intervals (CIs) for each outcome.

Main results

We have included eight randomised controlled studies and have reported data from 1518 participants in this review. Three studies diagnosed individuals with CFS using the 1994 criteria of the Centers for Disease Control and Prevention (CDC); five used the Oxford criteria. Exercise therapy lasted from 12 to 26 weeks. Seven studies used variations of aerobic exercise therapy such as walking, swimming, cycling or dancing provided at mixed levels in terms of intensity of the aerobic exercise from very low to quite rigorous, whilst one study used anaerobic exercise. Control groups consisted of passive control (eight studies; e.g. treatment as usual, relaxation, flexibility) or CBT (two studies), cognitive therapy (one study), supportive listening (one study), pacing (one study), pharmacological treatment (one study) and combination treatment (one study). Risk of bias varied across studies, but within each study, little variation was found in the risk of bias across our primary and secondary outcome measures.

Investigators compared exercise therapy with 'passive' control in eight trials, which enrolled 971 participants. Seven studies consistently showed a reduction in fatigue following exercise therapy at end of treatment, even though the fatigue scales used different scoring systems: an 11-item scale with a scoring system of 0 to 11 points (MD -6.06, 95% CI -6.95 to -5.17; one study, 148 participants; low-quality evidence); the same 11-item scale with a scoring system of 0 to 33 points (MD -2.82, 95% CI -4.07 to -1.57; three studies, 540 participants; moderate-quality evidence); and a 14-item scale with a scoring system of 0 to 42 points (MD -6.80, 95% CI -10.31 to -3.28; three studies, 152 participants; moderate-quality evidence). Serious adverse reactions were rare in both groups (RR 0.99, 95% CI 0.14 to 6.97; one study, 319 participants; moderate-quality evidence), but sparse data made it impossible for review authors to draw conclusions. Study authors reported a positive effect of exercise therapy at end of treatment with respect to sleep (MD -1.49, 95% CI -2.95 to -0.02; two studies, 323 participants), physical functioning (MD 13.10, 95% CI 1.98 to 24.22; five studies, 725 participants) and self-perceived changes in overall health (RR 1.83, 95% CI 1.39 to 2.40; four studies, 489 participants). It was not possible for review authors to draw conclusions regarding the remaining outcomes.

Investigators compared exercise therapy with CBT in two trials (351 participants). One trial (298 participants) reported little or no difference in fatigue at end of treatment between the two groups using an 11-item scale with a scoring system of 0 to 33 points (MD 0.20, 95% CI -1.49 to 1.89). Both studies measured differences in fatigue at follow-up, but neither found differences between the two groups using an 11-item fatigue scale with a scoring system of 0 to 33 points (MD 0.30, 95% CI -1.45 to 2.05) and a nine-item Fatigue Severity Scale with a scoring system of 1 to 7 points (MD 0.40, 95% CI -0.34 to 1.14). Serious adverse reactions were rare in both groups (RR 0.67, 95% CI 0.11 to 3.96). We observed little or no difference in physical functioning, depression, anxiety and sleep, and we were not able to draw any conclusions with regard to pain, self-perceived changes in overall health, use of health service resources and drop-out rate.

With regard to other comparisons, one study (320 participants) suggested a general benefit of exercise over adaptive pacing, and another study (183 participants) a benefit of exercise over supportive listening. The available evidence was too sparse to draw conclusions about the effect of pharmaceutical interventions.

Authors' conclusions

Patients with CFS may generally benefit and feel less fatigued following exercise therapy, and no evidence suggests that exercise therapy may worsen outcomes. A positive effect with respect to sleep, physical function and self-perceived general health has been observed, but no conclusions for the outcomes of pain, quality of life, anxiety, depression, drop-out rate and health service resources were possible. The effectiveness of exercise therapy seems greater than that of pacing but similar to that of CBT. Randomised trials with low risk of bias are needed to investigate the type, duration and intensity of the most beneficial exercise intervention.


Plain language summary

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

Exercise as treatment for patients with chronic fatigue syndrome

Who may be interested in this review?

• People with chronic fatigue syndrome and their family and friends.

• Professionals working in specialist chronic fatigue services.

• Professionals working in therapeutic exercise.

• General practitioners.

Why is this review important?

Chronic fatigue syndrome (CFS) is sometimes called myalgic encephalomyelitis (ME). Research estimates that between 2 in 1000 and 2 in 100 adults in the USA are affected by CFS. People with CFS often have long-lasting fatigue, joint pain, headaches, sleep problems, and poor concentration and short-term memory. These symptoms cause significant disability and distress for people affected by CFS. There is no clear medical cause for CFS, so people who are affected often deal with misunderstanding of their condition from family, friends and healthcare professionals. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) guidelines recommend exercise therapy for individuals with CFS, and a previous review of the evidence suggested that exercise therapy was a promising approach to the treatment. It is thought that exercise therapy can help management of CFS symptoms by helping people gradually reintroduce physical activity into their daily lives.

This review is an update of a previous Cochrane review from 2004, which showed that exercise therapy was a promising treatment for adults with CFS. Since the review, additional studies investigating the effectiveness and safety of exercise therapy for patients with CFS have been published.

What questions does this review aim to answer?

• Is exercise therapy more effective than ‘passive’ treatments (e.g. waiting list, treatment as usual, relaxation, flexibility)?

• Is exercise therapy more effective than other ‘active’ therapies (e.g. cognitive-behavioural therapy (CBT), pacing, medication)?

• Is exercise therapy more effective when combined with another treatment than when given alone?

• Is exercise therapy safer than other treatments?

Which studies were included in the review?

We searched databases to find all high-quality studies of exercise therapy for CFS published up to May 2014. To be included in the review, studies had to be randomised controlled trials and include adults over 18 years of age, more than 90% of whom had a clear diagnosis of CFS. We included eight studies with a total of 1518 participants in the review. Seven studies used aerobic exercise therapy such as walking, swimming, cycling or dancing; the remaining study used non-aerobic exercise. Most studies asked participants to exercise at home, between three and five times per week, with a target duration of 5 to 15 minutes per session using different means of incrementation.

What does evidence from the review tell us?

Moderate-quality evidence showed exercise therapy was more effective at reducing fatigue compared to ‘passive’ treatment or no treatment. Exercise therapy had a positive effect on people’s daily physical functioning, sleep and self-ratings of overall health.

One study suggests that exercise therapy was more effective than pacing strategies for reducing fatigue. However exercise therapy was no more effective than CBT.

Exercise therapy did not worsen symptoms for people with CFS. Serious side effects were rare in all groups, but limited information makes it difficult to draw firm conclusions about the safety of exercise therapy.

Evidence was not sufficient to show effects of exercise therapy on pain, use of other healthcare services, or to allow assessment of rates of drop-out from exercise therapy programmes.

What should happen next?

Researchers suggest that further studies should be carried out to discover what type of exercise is most beneficial for people affected by CFS, which intensity is best, the optimal length, as well as the most beneficial delivery method.


Résumé scientifique

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

Thérapie par l'exercice dans le traitement du syndrome de fatigue chronique


Le syndrome de fatigue chronique (SFC) se caractérise par une fatigue persistante médicalement inexpliquée ainsi que des symptômes tels que des douleurs musculo-squelettiques, des troubles du sommeil, des céphalées ou des troubles de la concentration et de la mémoire à court terme. Le SFC constitue un problème de santé courant, invalidant et grave. Le traitement peut inclure des interventions physiques, telles que la thérapie par l'exercice, qui a fait l'objet d'une revue systématique pour la dernière fois en 2004.


L'objectif de cette revue était de déterminer les effets de la thérapie par l'exercice chez les patients atteints de SFC comparativement à toute autre intervention ou au témoin.

• Thérapie par l'exercice versus « témoin passif » (ex. traitement habituel, témoin sur liste d'attente, relaxation, souplesse).

• Thérapie par l'exercice versus un autre traitements actif (ex. thérapie cognitivo-comportementale (TCC), traitement cognitif, thérapie de soutien, équilibrage, traitement pharmacologique tel que les antidépresseurs).

• Thérapie par l'exercice associée à d'autres stratégies de traitement spécifiées versus d'autres stratégies de traitement spécifiées (ex. exercice associée à un traitement pharmacologique versus traitement pharmacologique seul).

Stratégie de recherche documentaire

Nous avons effectué des recherches dans le registre des essais contrôlés de la Collaboration Cochrane sur la dépression, l'anxiété et la névrose (CCDANCTR), le registre Cochrane des essais contrôlés (CENTRAL) et SPORTDiscus jusqu'à mai 2014 en utilisant une liste exhaustive de termes en texte libre pour le SFC et l'exercice. Les études non publiées ou en cours ont été identifiées via le système d'enregistrement international des essais cliniques (ICTRP) de l'Organisation mondiale de la santé (OMS) (jusqu'à mai 2014). Nous avons passé au crible les références bibliographiques des articles extraits et contacté des experts de ce domaine pour chercher des études supplémentaires.

Critères de sélection

Essais contrôlés randomisés portant sur des adultes avec un diagnostic primaire de SFC qui ont pu participer à une thérapie par l'exercice. Les études devaient comparer la thérapie par l'exercice à un témoin passif, à des thérapies psychologiques, à la thérapie d'équilibrage adaptatif ou à un traitement pharmacologique.

Recueil et analyse des données

Deux auteurs de la revue ont effectué indépendamment la sélection des études et l’évaluation du risque de biais et extrait les données. Les mesures de résultats continues ont été combinées à l'aide des différences moyennes (MD) et des différences moyennes standardisées (DMS). Les effets indésirables graves et les abandons ont été combinés en utilisant les rapports de risque (RR). Pour chaque critère de jugement, nous avons calculé une taille d'effet globale avec intervalle de confiance (IC) à 95 %.

Résultats principaux

Nous avons inclus huit études contrôlées randomisées et les données de 1 518 participants dans cette revue. Trois études avaient utilisé les critères de 1994 des Centers for Disease Control and Prevention (CDC) pour diagnostiquer les participants atteints de SFC ; cinq avaient utilisé les critères d'Oxford. La thérapie par l'exercice avait duré de 12 à 26 semaines. Sept études utilisaient des variations d'une thérapie par l'exercice aérobie comme la marche, la natation, le vélo ou la danse, l'intensité de l'exercice aérobie variant de très faible à très rigoureuse, tandis qu'une étude utilisait l'exercice anaérobie. Les groupes témoins correspondaient à un témoin passif (huit études, ex. traitement habituel, relaxation, souplesse) ou à la TCC (deux études), la thérapie cognitive (une étude), l'écoute de soutien (une étude), l'équilibrage (une étude), un traitement pharmacologique (une étude) et un traitement combiné (une étude). Le risque de biais variait entre les études, mais dans chaque étude, peu de variation a été constatée dans les risques de biais pour nos mesures de résultats primaires et secondaires.

Les chercheurs ont comparé la thérapie par l'exercice à un témoin « passif » dans huit essais ayant recruté 971 participants. Sept études mettent en évidence de façon constante une réduction de la fatigue après une thérapie par l'exercice à la fin du traitement, même si les échelles de fatigue utilisaient des systèmes de notation différents : une échelle en 11 points avec un système de notation allant de 0 à 11 points (DM -6,06 ; IC à 95 % de -6,95 à -5,17 ; une étude, 148 participants, preuves de faible qualité) ; la même échelle en 11 points avec un système de notation allant de 0 à 33 points (DM -2,82 ; IC à 95 % de -4,07 à -1,57 ; trois études, 540 participants, preuves de qualité modérée) ; et une échelle en 14 points avec un système de notation allant de 0 à 42 points (DM -6,80 ; IC à 95 % de -10,31 à -3,28 ; trois études, 152 participants, preuves de qualité modérée). Les réactions indésirables graves étaient rares dans les deux groupes (RR 0,99 ; IC à 95 % de 0,14 à 6,97 ; une étude, 319 participants, preuves de qualité modérée), mais les données étaient trop peu nombreuses pour que les auteurs de la revue aient pu en tirer des conclusions. Les auteurs des études ont rapporté un effet positif de la thérapie par l'exercice à la fin de traitement en termes de sommeil (DM -1,49 ; IC à 95 % de -2,95 à -0,02 ; deux études, 323 participants), de fonctionnement physique (DM 13,10 ; IC à 95 % de 1,98 à 24,22 ; cinq études, 725 participants) et des changements notés par le participant dans sa santé globale (RR 1,83 ; IC à 95 % de 1,39 à 2,40 ; quatre études, 489 participants). Les auteurs de la revue n'ont pas pu formuler de conclusions concernant les autres critères de jugement.

Les chercheurs ont comparé la thérapie par l'exercice à la TCC dans deux essais (351 participants). Un essai (298 participants) a rapporté peu ou pas de différence dans la fatigue en fin de traitement entre les deux groupes en utilisant une échelle en 11 points avec un système de notation allant de 0 à 33 points (DM 0,20 ; IC à 95 % de -1,49 à 1,89). Les deux études ont mesuré les différences en termes de fatigue lors du suivi, mais aucune n'a constaté de différence entre les deux groupes en utilisant une échelle de la fatigue en 11 points avec un système de notation allant de 0 à 33 points (DM 0,30 ; IC à 95 % de -1,45 à 2,05) et une échelle de la gravité de la fatigue en neuf points avec un système de notation allant de 1 à 7 points (DM 0,40 ; IC à 95 % de -0,34 à 1,14). Les réactions indésirables graves étaient rares dans les deux groupes (RR 0,67 ; IC à 95 % de 0,11 à 3,96). Nous n'avons observé que peu ou pas de différence dans le fonctionnement physique, la dépression, l'anxiété et le sommeil, et n'avons pas pu formuler de conclusions concernant la douleur, les changements notés par le participant dans sa santé globale, l'utilisation des ressources des services de santé et les taux d'abandon.

En ce qui concerne les autres comparaisons, une étude (320 participants) suggérait un avantage général à l'exercice par rapport à l'équilibrage adaptatif, et une autre étude (183 participants) suggérait un avantage à l'exercice par rapport à l'écoute de soutien. Les preuves disponibles étaient trop rares pour tirer des conclusions sur l'effet des interventions pharmaceutiques.

Conclusions des auteurs

Les patients atteints de syndrome de fatigue chronique peuvent généralement bénéficier d'une thérapie par l'exercice et se sentir moins fatigués après celle-ci, et rien n'indique que la thérapie par l'exercice pourrait aggraver leurs résultats. Un effet positif a été observé en termes de sommeil, de fonction physique et de santé globale évaluée par le participant, mais aucune conclusion n'était possible pour les critères sur la douleur, la qualité de vie, l'anxiété, la dépression, le taux d'abandon et les ressources des services de santé. L'efficacité de la thérapie par l'exercice semble plus importante que celle de l'équilibrage, mais similaire à celle de la thérapie cognitivo-comportementale. Des essais randomisés avec un faible risque de biais sont nécessaires pour enquêter sur le type, la durée et l'intensité de l'intervention d'exercice la plus bénéfique.


Résumé simplifié

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

L'exercice comme traitement pour les patients atteints du syndrome de fatigue chronique

Qui peut être intéressé par cette revue ?

• Les personnes atteintes du syndrome de fatigue chronique et leurs proches.

• Les professionnels travaillant dans les services spécialisés de fatigue chronique.

• Les professionnels travaillant dans l'exercice thérapeutique.

• Les médecins généralistes.

Pourquoi cette revue est-elle importante ?

Le syndrome de fatigue chronique (SFC) est parfois dénommé encéphalomyélite myalgique (EM). D'après les estimations issues de la recherche, entre 2 adultes sur 1 000 et 2 adultes sur 100 seraient touchés par le SFC aux États-Unis. Les personnes atteintes du SFC souffrent souvent d'une fatigue de longue durée, de douleurs articulaires, de maux de tête, de troubles du sommeil, et d'un manque de concentration et de mémoire à court terme. Ces symptômes provoquent une incapacité et une détresse significatives chez les personnes touchées par le SFC. Comme il n'existe pas de cause médicale claire pour le SCF, les personnes qui en sont atteintes doivent souvent faire face à l'incompréhension de leur condition de la part de proches et de professionnels de santé. Les recommandations de l'institut britannique pour l'excellence des soins de santé (NICE) préconisent la thérapie par l'exercice pour les personnes atteintes du SFC, et une précédente revue des éléments de preuve suggère que la thérapie par l'exercice est une approche de traitement prometteuse. On pense que la thérapie par l'exercice peut aider à gérer les symptômes du SFC en permettant de réintroduire progressivement l'activité physique au quotidien.

Ceci est une mise à jour d'une revue Cochrane antérieure de 2004, qui a montré que la thérapie par l'exercice était un traitement prometteur pour les adultes atteints de SFC. Depuis cette revue, d'autres études portant sur l'efficacité et la sécurité de la thérapie par l'exercice chez les patients atteints de SFC ont été publiées.

Quelles sont les questions auxquelles cette revue tente de répondre ?

• La thérapie par l'exercice est-elle plus efficace que les traitements « passifs » (ex. liste d'attente, traitement habituel, relaxation, souplesse) ?

• La thérapie par l'exercice est-elle plus efficace que d'autres traitements « actifs » (ex. thérapie cognitivo-comportementale (TCC), équilibrage, médicaments) ?

• La thérapie par l'exercice est-elle plus efficace en association avec un autre traitement que seule ?

• La thérapie par l'exercice est-elle plus sûre que d'autres traitements ?

Quelles études ont été incluses dans la revue ?

Nous avons cherché dans des bases de données pour trouver toutes les études de haute qualité sur la thérapie par l'exercice dans le traitement du SCF publiées jusqu'à mai 2014. Pour pouvoir être incluses dans la revue, les études devaient être des essais contrôlés randomisés et inclure des adultes de plus de 18 ans, dont plus de 90 % avaient un diagnostic clair de SFC. Nous avons inclus dans la revue huit études portant sur un total de 1 518 participants. Sept études utilisaient une thérapie par l'exercice aérobie, comme la marche, la natation, le vélo ou la danse ; la dernière étude utilisait de l'exercice non aérobie. Dans la plupart des études, les participants devaient faire de l'exercice à la maison, entre trois et cinq fois par semaine, d'une durée cible de 5 à 15 minutes par session à l'aide de différents moyens d'incrémentation.

Que nous apprennent les preuves de cette revue ?

Des preuves de qualité modérée indiquent que la thérapie par l'exercice était plus efficace pour réduire la fatigue qu'un traitement « passif » ou l'absence de traitement. La thérapie par l'exercice a eu un effet positif sur le fonctionnement physique quotidien, le sommeil et l'auto-évaluation de la santé globale.

Une étude suggère que la thérapie par l'exercice était plus efficace que les stratégies d'équilibrage pour réduire la fatigue. Cependant, la thérapie par l'exercice n'était pas plus efficace que la TCC.

La thérapie par l'exercice n'a pas aggravé les symptômes des personnes atteintes du SFC. Les effets secondaires graves étaient rares dans tous les groupes, mais en raison des informations limitées, il est difficile de tirer des conclusions définitives sur l'innocuité de la thérapie par l'exercice.

Les données étaient insuffisantes pour montrer les effets de la thérapie par l'exercice sur la douleur et l'utilisation d'autres services de santé, ou pour permettre l'évaluation des taux d'abandon des programmes de thérapie par l'exercice.

Que devrait-il se passer ensuite ?

Les chercheurs suggèrent que d'autres études doivent être menées afin de découvrir quel type d'exercice est le plus bénéfique pour les personnes atteintes de SFC et en déterminer l'intensité et la durée optimales ainsi que la meilleure méthode d'exécution.

Notes de traduction

Traduction réalisée par le Centre Cochrane Français


Laienverständliche Zusammenfassung

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

Bewegung als Therapie für Patienten mit chronischem Erschöpfungssyndrom

Zielgruppe des Reviews

• Menschen mit chronischem Erschöpfungssyndrom sowie deren Familien und Freunde

• Fachleute in Einrichtungen, spezialisiert auf das chronische Erschöpfungssyndrom

• Fachleute im Bereich der Bewegungstherapie

• Allgemeinmediziner

Bedeutung des Reviews

Das chronische Erschöpfungssyndrom (Chronic Fatigue Syndrome, CFS) wird gelegentlich auch Myalgische Enzephalomyelitis (ME) genannt. Forschungsergebnissen zufolge leben zwischen 2 bis 20 von 1000 Erwachsenen in den USA mit CFS. Betroffene leiden häufig unter lange andauernder Erschöpfung, Gelenkschmerzen, Kopfschmerzen, Schlafstörungen sowie Problemen mit der Konzentration und dem Kurzzeitgedächtnis. Diese Symptome verursachen beträchtliche Einschränkungen und Belastungen für die Betroffenen. Es gibt keine eindeutige medizinische Ursache für CFS. Die Betroffenen stoßen daher bei ihren Familien, Freunden und Ärzten häufig auf ein mangelndes und/oder falsches Verständnis ihrer Erkrankung. Die Richtlinien der britischen Gesundheitsbehörde National Institute for Health and Care Excellence (NICE) empfehlen eine Bewegungstherapie für Menschen mit CFS. Eine vorangehende systematische Übersichtsarbeit der bestehenden Evidenz deutete ebenfalls darauf hin, dass Bewegungstherapie ein vielversprechender Behandlungsansatz ist. Bewegungstherapie kann den Umgang mit CFS-Symptomen erleichtern, da den Patienten die schrittweise Wiedereinführung körperlicher Bewegung in ihren Alltag ermöglicht wird.

Dieser Review ist eine Aktualisierung eines Cochrane Reviews von 2004, der belegte, dass die Bewegungstherapie eine Erfolg versprechende Behandlungsmöglichkeit für Erwachsene mit CFS ist. Seit dem Review wurden weitere Studien veröffentlicht, die die Wirksamkeit und Sicherheit der Bewegungstherapie für Patienten mit CFS untersuchten.

Fragestellungen des Reviews

• Ist Bewegungstherapie wirkungsvoller als „passive“ Therapien (z. B. Warteliste, Regelversorgung, Entspannung, Beweglichkeit)?

• Ist Bewegungstherapie wirkungsvoller als andere „aktive“ Therapien (z. B. kognitive Verhaltenstherapie (KVT), Pacing, Medikamente)?

• Ist Bewegungstherapie wirkungsvoller in Kombination mit einer anderen Behandlung als allein?

• Ist Bewegungstherapie sicherer als andere Behandlungen?

Eingeschlossene Studien

Wir suchten in Datenbanken bis Mai 2014 nach Studien mit guter Qualität zur Bewegungstherapie bei CFS. Eingeschlossen wurden nur randomisierte kontrollierte Studien bei Erwachsenen über 18 Jahren, von denen mehr als 90 % eine eindeutige CFS-Diagnose erhalten hatten. Wir konnten acht Studien mit insgesamt 1518 Teilnehmern in die systematische Übersichtsarbeit einschließen. In sieben Studien kamen aerobe Bewegungstherapien wie Gehen, Schwimmen, Radfahren oder Tanzen zum Einsatz. Eine Studie untersuchte die Wirksamkeit von anaerober Bewegungstherapie. In den meisten Studien sollten die Teilnehmer ihre Übungen zu Hause durchführen, und zwar zwischen drei- und fünfmal pro Woche, mit einer Dauer pro Einheit von 5 bis 15 Minuten und unterschiedlichen Steigerungsmethoden.


Evidenz von moderater Qualität zeigte, dass die Bewegungstherapie im Vergleich zu passiver oder keiner Behandlung Erschöpfung wirkungsvoll verminderte. Bewegungstherapie hatte eine positive Wirkung auf die körperlichen Aktivitäten des täglichen Lebens, den Schlaf und die Selbsteinschätzung des allgemeinen Gesundheitszustands.

Eine Studie deutet darauf hin, dass Bewegungstherapie Erschöpfung wirkungsvoller als Pacing-Strategien vermindere. Sie war jedoch nicht wirkungsvoller als die KVT.

Die Bewegungstherapie verschlimmerte die Symptome bei Menschen mit CFS nicht. Schwere unerwünschte Wirkungen traten in allen Gruppen selten auf, jedoch ist es wegen der eingeschränkten Datenlage schwierig, solide Schlussfolgerungen über die Unbedenklichkeit der Bewegungstherapie zu ziehen.

Die Evidenz reichte nicht aus, um Wirkungen der Bewegungstherapie auf Schmerzen oder die Nutzung anderer Versorgungsleistungen zu zeigen oder eine Einschätzung der Abbruchraten bei Bewegungstherapieprogrammen zu ermöglichen.

Künftige Aufgaben

Die Wissenschaftler regen die Durchführung weiterer Studien an, um herauszufinden, welche Art von Bewegung sich am positivsten auf Menschen mit CFS auswirkt, welche Intensität am günstigsten und welche Dauer optimal ist und in welcher Form die Therapie am besten angeboten werden sollte.

Anmerkungen zur Übersetzung

S. Schmidt-Wussow, Koordination durch Cochrane Schweiz


Резюме на простом языке

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

Упражнение для лечения пациентов с синдромом хронической усталости

Кому может быть интересен этот обзор?

• Людям с синдромом хронической усталости, их семьям и друзьям.

• Специалистам, работающим в специализированных учреждениях по лечению хронической усталости.

• Специалистам в области лечебной физкультуры.

• Врачам общей практики.

Почему этот обзор важен?

Синдром хронической усталости (CХУ) иногда называют миалгическим энцефаломиелитом (МЭ). По оценкам исследований СХУ в США страдают от 2 на 1000 до 2 на 100 взрослых. У пациентов с СХУ отмечается непреходящая усталость, боли в суставах, головные боли, проблемы со сном, плохая концентрация внимания и снижение кратковременной памяти. Эти симптомы вызывают значительную нетрудоспособность и дистресс у людей, страдающих СХУ. Так как точные медицинские причины, приводящие к СХУ, не установлены, то люди, страдающие этим заболеванием, часто сталкиваются с непониманием их состояния со стороны семьи, друзей и работников здравоохранения. Руководящие документы Национального института здоровья и клинического совершенства (NICE) рекомендуют физические упражнения для людей с СХУ, и доказательств из предыдущего обзора позволяют предполагать, что физические упражнения являются многообещающим подходом к лечению. Считается, что терапия физическими упражнениями может помочь управлять симптомами СХУ, помогая людям постепенно вновь обрести физическую активность в повседневной жизни.

Этот обзор является обновлением предыдущего Кокрейновского обзора от 2004 года, который показал, что терапия физическими упражнениями является перспективным лечением взрослых с СХУ. Со времени написания обзора, вышли в свет дополнительные исследования, изучающие эффективность и безопасность терапии физическими упражнениями у пациентов с СХУ.

На какие вопросы стремится ответить этот обзор?

• Является ли терапия физическими упражнениями более эффективной, чем ‘пассивные’ методы лечения (например, лист ожидания, стандартные методы лечения, релаксация и гибкость)?

• Является ли терапия физическими упражнениями более эффективной, чем другие ‘активные’ методы лечения (например, когнитивно-поведенческая терапия (КПТ), ходьба, лекарства)?

• Будет ли терапия физическими упражнениями более эффективной в сочетании с другим лечением или как самостоятельное лечение?

• Является ли терапия физическими упражнениями более безопасной, чем другие методы лечения?

Какие исследования были включены в этот обзор?

Мы провели поиск по базам данных, чтобы найти все высококачественные исследования высокого качества по терапии физическими упражнениями при СХУ, опубликованные к маю 2014. Для включения в обзор исследования должны были быть рандомизированными контролируемыми клиническими испытаниями, включавшими взрослых старше 18 лет, более 90% из которых имели четкий диагноз СХУ. В этот обзор мы включили восемь исследований с общим числом участников 1518. Семь исследований использовали аэробную терапию упражнениями, такую как ходьба, плавание, езда на велосипеде или танцы; оставшееся исследование использовало не-аэробные упражнения. В большинстве исследований участников просили тренироваться дома, 3 - 5 раз в неделю, с целевой продолжительностью сеанса от 5 до 15 минут, используя различные способы наращивания нагрузки.

О чём говорят нам доказательства из этого обзора?

Доказательства умеренного качества свидетельствуют, что терапия физическими упражнениями была более эффективна для снижения усталости в сравнении с  "пассивным"   лечением или с отсутствием какого-либо лечения. Терапия упражнениями оказывала положительное влияние на ежедневное физическое функционирование людей, сон и самооценку общего здоровья.

Одно исследование показало, что терапия упражнениями была более эффективной, чем стратегия ходьбы для снижения усталости. Однако терапия упражнениями была не более эффективна, чем когнитивно-поведенческая терапия.

Терапия упражнениями не ухудшала симптомы у пациентов с СХУ. Серьезные побочные эффекты были редки во всех группах, но ограниченная информация затрудняет сделать окончательные выводы о безопасности упражнений.

Данных было не достаточно, чтобы показать влияние терапии упражнениями на боль, использование других медицинских услуг или чтобы оценить частоту выбывания из программ терапии физическими упражнениями.

Что нужно делать дальше?

Исследователи рекомендуют, чтобы дальнейшие исследования проводились таким образом, чтобы выявить, какой тип упражнений является самым полезным для людей с СХУ, какая интенсивность упражнений является лучшей, какова их оптимальная продолжительность, а также какая методика является наилучшей.

Заметки по переводу

Перевод: Абакумова Татьяна Рудольфовна. Редактирование: Зиганшина Лилия Евгеньевна. Координация проекта по переводу на русский язык: Казанский федеральный университет. По вопросам, связанным с этим переводом, пожалуйста, обращайтесь к нам по адресу:


எளியமொழிச் சுருக்கம்

  1. Top of page
  2. Abstract
  3. Plain language summary
  4. Résumé scientifique
  5. Résumé simplifié
  6. Laienverständliche Zusammenfassung
  7. Резюме на простом языке
  8. எளியமொழிச் சுருக்கம்

நாள்பட்ட சோர்வு நோய்க்குறி நோயாளிகளுக்கு சிகிச்சையாக உடற்பயிற்சி

இந்த திறனாய்வில் யார் ஆர்வம் காட்டக் கூடும்?

•நாள்பட்ட சோர்வு நோய்க்குறியால் (Chronic fatigue syndrome) பாதிக்கப்பட்டவர்கள் மற்றும் அவர்களின் குடும்பத்தினர் மற்றும் நண்பர்கள்.

நாள்பட்ட சோர்வு நோய்க்குறியால் பாதிக்கப்பட்டவர்களுக்கு என பணிபுரியும் சிறப்பு வல்லுநர்கள்

•உடற்பயிற்சி சிகிச்சை அளிக்கும் வல்லுநர்கள்.

•பொது மருத்துவர்கள்.

இந்த திறனாய்வு ஏன் முக்கியமானது?

நாள்பட்ட சோர்வு நோய்க்குறி (Chronic fatigue syndrome CFS) சில நேரங்களில் மையால்ஜிக் என்செபலோமைலடிஸ் (ME) என்று அழைக்கப்படுகிறது. ஆய்வறிக்கையில் 1000 இல் 2 பேர் முதல் 100 இல் 2 பேர் வரை பெரியவர்கள் அமெரிக்காவில் CFS ஆல் பாதிக்கப்பட்டுள்ளதாக கணக்கிடப்பட்டுள்ளது. CFS பாதிக்கப்பட்ட மக்களுக்கு பெரும்பாலும் நீடித்த சோர்வு, மூட்டு வலி, தலைவலி, தூக்கம் பிரச்சினைகள், மற்றும் கவனிக்கும் திறனில் குறைபாடு மற்றும் குறுகிய கால நினைவாற்றல் ஆகியவை இருக்கும். இந்த அறிகுறிகள் CFS பாதிக்கப்பட்ட மக்களுக்கு குறிப்பிடத்தக்க இயலாமை மற்றும் துயரத்தை ஏற்படுத்தும். எதனால் இந்த நோய் வருகிறது என்பதற்கு மருத்துவ காரணம் அறியப்படவில்லை, அதனால் பாதிக்கப்பட்டவர்கள் பெரும்பாலும் குடும்பம், நண்பர்கள் மற்றும் சுகாதார நிபுணர்களின் மூலம் அவர்களின் நிலையை தவறாக புரிந்து கொள்ள வாய்ப்பு உள்ளது. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) CSF பாதிக்கபட்டவர்களுக்கு உடற்பயிற்சி சிகிச்சையை பரிந்துரைக்கிறது மற்றும் முந்தைய மறுஆய்வு ஆதாரங்கள் உடற்பயிற்சி சிகிச்சை ஒரு நம்பிக்கைக்குரிய அணுகுமுறை என்று கூறுகிறது. மக்கள் இந்த உடற்பயிற்சி சிகிச்சையை தங்களது அன்றாட வாழ்க்கையில் படிப்படியாக செய்ய பழகும் பொழுது உடல் செயல்பாடு மீண்டும் கிடைக்கபெற்று CFS அறிகுறிகள் குறைந்து அவர்கள் அன்றாட வாழ்வின் மேலாண்மைக்கு உதவ முடியும் என்று கருதப்படுகிறது.

இந்த திறனாய்வு CSF பாதிக்கப்பட்ட வயதுவந்தவர்களுக்கு உடற்பயிற்சி சிகிச்சை ஒரு உறுதியான சிகிச்சை எனக் காட்டிய , இதற்கு முன்னதாக செய்யப்பட்ட கோக்ரேன் திறனாய்வு 2004 ஐ மதிப்பிடுகிறது, இந்த ஆய்வுக்கு பின் CFS ஆல் பாதிக்கப்பட்ட நோயாளிகளுக்கு உடற்பயிற்சி சிகிச்சையின் பயன்கள் (விளைவுகள்) மற்றும் பாதுகாப்பை அறிய கூடுதல் ஆய்வுகள் வெளியிடப்பட்டுள்ளது.

என்னென்ன கேள்விகளுக்கு இந்த ஆய்வு பதிலளிக்க இலக்கு நிர்ணியக்கபட்டுள்ளது?

•உடற்பயிற்சி சிகிச்சை மற்ற "பங்கேற்பில்லா" சிகிச்சைகளை காட்டிலும் மிகவும் பயனுள்ளதாக இருக்குமா? (எ.கா. காத்திருத்தல்,வழக்கமான சிகிச்சை)? தளர்தல் நெகிழ்வுத்தன்மை, ,

•உடற்பயிற்சி சிகிச்சை வேறு 'செயலில்' சிகிச்சைகள் காட்டிலும் மிகவும் பயனுள்ளதாக இருக்குமா? (எ கா. மருந்து,வேகத்தை கட்டுபடுத்துதல், புரிகை-நடத்தை மாற்றச் சிகிச்சை (CBT))?

•உடற்பயிற்சி சிகிச்சை மற்றொரு சிகிச்சையுடன் இணைந்து கொடுப்பது, தனித்து அளிப்பதை காட்டிலும் பயனுள்ளதாக இருக்குமா?

• மற்ற சிகிச்சைகள் விட உடற்பயிற்சி சிகிச்சை பாதுகாப்பானதா?

எந்தெந்த ஆய்வுகள் இந்த திறனாய்வில் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன?

மே 2014 வரை வெளியான CFS க்கு உடற்பயிற்சி சிகிச்சை அளிக்கப்பட எல்லா உயர்-தரமான ஆய்வுகளை கண்டுபிடிக்க தரவுத்தளங்கள் தேடிநோம். கண்டுபிடிக்கபட்ட ஆய்வுகளிலிருந்து சமவாய்ப்பிட்டு கட்டுப்படுத்தப்பட்ட சோதனைகள் சேர்க்கப்பட்டன,18 வயதுக்கு மேல் பெரியவர்கள் அடங்கும் CFS ஆய்வுகளில் 90% மேல் CSF தெளிவாக பாதிக்கப்பட்டவர்கள் என்று கண்டறிந்த ஆய்வுகள் திறனாய்வுக்கு உள்ளானது. மொத்தம் 1518 பங்கேற்பாளர்களைக் கொண்ட 8 ஆய்வுகளை இந்த திறனாய்வில் நாங்கள் சேர்த்தோம். இதில் ஏழு ஆய்வுகள் நடைபயிற்சி, நீச்சல், சைக்கிள் ஓட்டுதல் அல்லது நடனம் போன்ற ஏரோபிக் உடற்பயிற்சி சிகிச்சை பயன்படுத்தி இருந்தார்கள், மீதமுள்ளவை ஏரோபிக் அல்லாத உடற்பயிற்சி ஆய்வுகளாகும். பெரும்பாலான ஆய்வுகள், வாரத்திற்கு மூன்று முதல் ஐந்து முறை, ஒவ்வொரு முறையும் நிர்ணியக்கபட்ட கால இலக்காண 5 முதல் 15 நிமிடங்கள் வரை ,மற்றும் வேறுபட்ட வழிமுறைகளில் பயிற்சி அளவை அதிகரித்தல் போன்றவற்றுடன் வீட்டில் உடற்பயிற்சி செய்ய பங்கேற்பாளர்கள் . கேட்டுக்கொள்ளப்பட்டனர்

இந்த திறனாய்வில் உள்ள ஆதாரம் நமக்கு என்ன சொல்கிறது?

'பங்கேற்பில்லா"' சிகிச்சை அல்லது எந்த சிகிச்சை எடுக்காதவர்களுடன் ஒப்பிடும்போது உடற்பயிற்சி சிகிச்சை சோர்வை குறைக்க மிகவும் பயனுள்ளதாக இருக்குமென மிதமான ஆதாரங்கள் உள்ளன. உடற்பயிற்சி சிகிச்சை மக்களின் அன்றாட செயல்பாடு, தூக்கம் மற்றும் ஒட்டுமொத்த உடல் நலம் பற்றிய சுய மதிப்பீடுகள் போன்றவற்றில் ஒரு சாதகமான விளைவை தருகின்றன.

உடற்பயிற்சி சிகிச்சை வேகக்கட்டுப்பாட்டை காட்டிலும் மிகவும் பயனுள்ளதாக இருந்தது என்று கூறுகிறது ஒரு ஆய்வு. எனினும் உடற்பயிற்சி சிகிச்சை CBT விட திறனானது இல்லை

CFSவினால் பாதிக்கப்பட்டவர்களின் அறிகுறிகளை உடற்பயிற்சி சிகிச்சை மோசமாக்கவில்லை. கடுமையான பக்க விளைவுகள் சகல குழுக்களிலும் அரிதாக நேர்ந்தது, உடற்பயிற்சி சிகிச்சையின் பாதுகாப்பு பற்றி குறைந்த தகவல்களே உள்ளதால் இதில் உறுதியான முடிவுகள் எடுப்பதை கடினமாக்குகிறது

உடற்பயிற்சி வலியை குறைக்கிறது என்பதற்கு, பிற சுகாதார சேவைகள் பயன்பாட்டிற்கு, மற்றும் உடற்பயிற் சிசிகிச்சையிலிருந்து விலகுதல் எண்ணிக்கையை மதிப்பீடு செய்வதற்கு போதுமான ஆதாரங்கள் இல்லை.

அடுத்து என்ன நிகழ வேண்டும்?

ஆராய்ச்சியாளர்கள் , எந்த வகையான உடற்பயிற்சிகள் பயனுள்ளதாக இருக்கும் உகந்த பயிற்சி காலஅளவு , பயிற்சியின் அளவு , பயிற்றுவிக்கும் முறை போன்றவை CFS,பாதிக்கப்பட்ட மக்ககளுக்கு மிகவும் பயனுள்ளதாக இருக்கும் என கண்டறிய ஆய்வுகள் மேற்கொள்ளப்பட வேண்டும் என்று கூறுகின்றனர்.

மொழிபெயர்ப்பு குறிப்புகள்

மொழிபெயர்ப்பு: தி. செந்தில்குமார், மற்றும் சி.இ.பி.என்.அர் குழு